Analiz / Doç. Dr. Osman Tek
Mekke’de Yedinci Evre: Uzlaşma Tekliflerinin Reddi ve Tevhidin Sınır Çizimi
Mekke döneminin yedinci evresi yalnızca tarihsel bir çatışma aşaması değildir; aynı zamanda hakikatin nasıl korunacağına dair derin bir bilinç eşiğidir. Bu evrede yaşananlar, İslam’ın erken döneminde ortaya çıkan en kritik sorulardan birini görünür hâle getirir: Hakikat barış uğruna esnetilebilir mi?
Altıncı evrede Müslümanlar Habeşistan hicretiyle ilâhî himayenin somut bir tecrübesini yaşamışlardı. Bu tecrübe yalnızca fiziksel bir güvenlik sağlamamış; aynı zamanda Müslüman topluluğun psikolojik direncini de güçlendirmişti. Artık Müslümanlar yalnızca Mekke’nin dar sınırlarına mahkûm bir topluluk değildi. Onlar başka bir coğrafyada adaletle karşılaşmış, başka bir siyasi düzen içinde var olabileceklerini görmüşlerdi.
Bu gelişme Mekke’deki inkâr cephesini rahatsız etti. Çünkü baskı stratejisinin başarısız olduğu ortaya çıkmıştı. İşkence Müslümanları dağıtamamış, boykot onları teslim alamamış, hicret ise hareketi söndürmek yerine genişletmişti.
Bu durumda Kureyş aristokrasisi yeni bir yol denedi: uzlaşma.
Uzlaşma teklifleri çoğu zaman açık düşmanlıktan daha tehlikelidir. Çünkü düşmanlık insanı savunmaya hazırlar; fakat uzlaşma teklifi çoğu zaman aklı ve vicdanı aynı anda hedef alır. İnsan bu tür tekliflerle karşılaştığında kendini şöyle düşünürken bulabilir: “Belki de çatışmayı azaltmanın bir yolu vardır.”
Kureyş ileri gelenleri Hz. Peygamber’e sundukları teklifleri tam da bu psikolojik zemine oturtmuştu.
“Bir yıl sen bizim ilahlarımıza tap, bir yıl biz senin ilahına tapalım.”
Bu cümle ilk bakışta karşılıklı hoşgörü gibi görünür. Ancak dikkatle incelendiğinde bu teklifin tevhidin özünü hedef aldığı görülür. Çünkü tevhid yalnızca Allah’a inanmak değildir; aynı zamanda bütün ilah iddialarını reddetmektir.
Eğer Allah başka ilahlarla aynı düzlemde kabul edilirse artık tevhid ortadan kalkar.
Bu yüzden uzlaşma teklifleri yalnızca siyasi bir çözüm önerisi değildir; aynı zamanda teolojik bir dönüşüm teklifidir.
Tasavvuf düşüncesi bu tür sınavları açıklamak için ihlâs kavramını merkeze alır.
İhlâs yalnızca niyetin temiz olması değildir. İhlâs aynı zamanda hakikatin hiçbir hesapla paylaşılmamasıdır. Tasavvuf literatüründe ihlâs çoğu zaman “amelin Allah’tan başka hiçbir paydaş kabul etmemesi” şeklinde tanımlanır.
Bu tanım ihlâsın en hassas boyutunu ortaya koyar.
İnsan bazen doğru bir şeyi savunur ama bunu toplumsal kabul görmek için yumuşatır. Bazen hakikati söyler ama insanların tepkisini azaltmak için bazı yönlerini gizler.
Tasavvuf düşüncesi bu durumu şirk-i hafî olarak tanımlar.
Şirk-i hafî, açık putperestlik değildir. İnsan Allah’a inanır ama hakikati başka hesaplarla paylaşır. Toplumun hoşnutluğunu kazanmak, ekonomik çıkarları korumak veya siyasi baskıyı azaltmak gibi sebepler hakikatin içine karışabilir.
Sufiler bu durumu ihlâsın en büyük düşmanı olarak görürler.
Cüneyd-i Bağdâdî ihlâsı şöyle tanımlar:
“İhlâs, kul ile Allah arasında bir sırdır; melek onu yazamaz, şeytan onu bozamaz.”
Bu tanım ihlâsın derinliğini gösterir. İhlâs insanın iç dünyasında doğar; fakat dış dünyada tavizsiz bir duruş olarak görünür.
Mekke’deki uzlaşma teklifleri işte bu ihlâsın sınandığı bir anı temsil ediyordu.
Eğer bu teklif kabul edilseydi, Müslümanlar Mekke toplumuyla barış içinde yaşayabilirdi. Ticaret yeniden başlayabilir, sosyal ilişkiler normale dönebilir, ekonomik baskı sona erebilirdi.
Fakat bu rahatlığın bedeli tevhidin mutlaklığından vazgeçmekti.
Tasavvuf düşüncesine göre ihlâs çoğu zaman zorlukla sınanmaz. İnsan açlıkla, işkenceyle veya yoksullukla karşılaştığında direnmek daha kolaydır. Çünkü düşman açıktır.
Asıl zor olan sınav rahatlıkla gelen sapmadır.
Bir sufi metninde şöyle denir:
“Şeytan bazen günahla değil, kolaylıkla kandırır.”
İnsan çoğu zaman zorluğu değil, kolaylığı seçmek ister. Uzlaşma teklifleri de tam olarak bu kolaylığı temsil ediyordu.
Bu noktada Kur’an son derece kısa ama son derece güçlü bir metinle cevap verdi: Kâfirûn sûresi.
Bu sure Kur’an’ın en kısa surelerinden biridir. Ancak içerdiği mesaj son derece keskindir.
“De ki: Ey kâfirler.”
Bu hitap çoğu zaman sert bir ifade gibi algılanır. Oysa burada kullanılan dil polemik değil, konum belirlemedir. Kur’an burada iki farklı inanç sistemini açık biçimde ayırır.
Ardından gelen ayetler tekrarlı bir yapı içerir:
“Ben sizin taptıklarınıza tapmam.
Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz.”
Bu tekrar yalnızca retorik bir teknik değildir. Aynı zamanda sınır çizimidir.
Tasavvuf literatüründe bu tür sınır çizimlerine temyiz denir. Temyiz hakikat ile yanlışın birbirinden ayrılmasıdır. İnsan bazen uzlaşma adına bu ayrımı belirsiz hâle getirmek ister.
Fakat hakikat belirsizlik içinde yaşayamaz.
Kâfirûn sûresi bu belirsizliği ortadan kaldırır.
“Ben sizin taptıklarınıza tapmam.”
Bu cümle yalnızca putlara tapmayı reddetmek değildir. Aynı zamanda tevhidin başka ilahlarla aynı düzleme indirgenmesini reddetmektir.
Tasavvuf düşüncesinde bu duruş istikamet kavramıyla ilişkilidir.
İstikamet insanın yönünü korumasıdır.
Bir yolcu düşünelim. Yolculuğa çıktığında hedefi bellidir. Eğer yol boyunca sürekli yön değiştirirse hedefe ulaşamaz.
Tevhid böyle bir yolculuktur.
Eğer tevhid başka ilahlarla paylaşılırsa artık tevhid olmaktan çıkar.
Bu yüzden Kâfirûn sûresi yalnızca bir ret değildir. Aynı zamanda bir kimlik inşasıdır.
Bu sure Müslüman topluluğa şunu öğretir: kimlik taviz verilerek korunamaz.
Bir topluluk neyi reddettiğini net biçimde bilmiyorsa, neyi savunduğunu da net biçimde bilemez.
Kâfirûn sûresinin son ayeti bu sınırı daha da netleştirir:
“Sizin dininiz size, benim dinim bana.”
Bu ifade çoğu zaman relativist bir hoşgörü çağrısı olarak yorumlanır. Oysa bağlam dikkate alındığında bu yorum doğru değildir.
Bu ayet bir uzlaşma teklifinin reddidir.
Başka bir ifadeyle: birlikte yaşamak mümkündür ama birlikte inanmak mümkün değildir.
Tasavvuf düşüncesinde bu duruş ihlâsın dışa vurumu olarak görülür.
İnsan hakikati savunurken karşı tarafı yok etmek zorunda değildir. Fakat hakikatin sınırını net biçimde çizmek zorundadır.
Kâfirûn sûresi işte bu sınırı çizer.
Ne tehdit eder ne de hakaret eder.
Sadece mesafeyi netleştirir.
Bu netlik Mekke’deki Müslüman topluluğun kimliğini berraklaştırmıştır.
Artık bu topluluk yalnızca neye inandığını değil, neyi reddettiğini de açık biçimde biliyordu.
Bu bilinç ileride karşılaşılacak daha büyük sınavlara hazırlık anlamına geliyordu.
Çünkü uzlaşma reddedildiğinde çatışma yeniden sertleşecektir.
Ve bu sertleşme Müslümanları Mekke tarihinin en ağır imtihanlarından birine götürecektir.
Bu imtihanın adı: büyük boykot.
Yedinci evrede verilen tavizsiz cevap, sekizinci evrede yaşanacak tecridin kapısını aralamıştır.
Fakat tasavvuf düşüncesi bize şunu öğretir:
Hakikat bazen yalnızlık pahasına korunur.
Ve bazen tarihin yönünü değiştiren şey, bir topluluğun söylediği sakin ama kesin bir “hayır” dır.
