Analiz / Doç. Dr. Osman TEK
Mekke sürecinin üçüncü evresi, risâlet tarihinin en kritik eşiklerinden birini temsil eder. Bu eşik, ne yalnızca “açık davetin başlaması”dır ne de ani bir meydan okuma. Asıl dönüşüm, izhârın yoğunluk değiştirmesidir. İlk iki evrede hususî ve düşük yoğunluklu olarak sürdürülen hakikat bildirimi, bu safhada kamusal şehadete dönüşür. Tasavvufî kavramlarla ifade edecek olursak, hâl makamından şehadet makamına geçiş yaşanır; fakat bu geçiş temkînle gerçekleşir. Netlik artar, fakat sertlik doğmaz. İşte bu evre, Mekke’nin sosyal yapısı ile vahyin inzâl bloklarının senkronize biçimde birbirine temas ettiği bir dönemdir.
Sosyal Zemin: Kabile, Kutsal Alan ve Meşruiyet
Üçüncü evreye girildiğinde Mekke’nin toplumsal dokusu henüz açık bir çatışma üretmemiştir; fakat zihinsel müdahaleye karşı hassastır. Kabile hiyerarşisi yalnızca siyasi bir düzen değil; onur, koruma ve aidiyet sistemidir. Kâbe etrafında şekillenen kutsal alan ekonomisi, putları hem dinî hem ticari düzenin teminatı hâline getirmiştir. Atalar geleneği ise meşruiyetin temel referansıdır. İnsanlar inandıkları için değil, ait oldukları için savunurlar. Dolayısıyla yapılacak her zihinsel müdahale, doğrudan ekonomik ve sosyal konforu tehdit etme potansiyeline sahiptir.
İlk iki evrede bu yapı doğrudan hedef alınmaz. Hakikat yaşanır, fakat dolaşımı sınırlıdır. Bu safha, murâkabe ve tezkiye ile örülen bir iç istikrar dönemidir. Bilinç, kamusal baskıyı taşıyabilecek temkîne henüz ulaşmamıştır. Ancak üçüncü evreye gelindiğinde sessizlik artık pedagojik bir koruma olmaktan çıkar; bilinci örten bir perdeye dönüşme riski taşır. Bu noktada izhâr yoğunlaşır.
Tasavvufî Anahtar: Yoğunlaşmış İzhâr ve Kamusal Şehadet
İzhâr üçüncü evrede başlamaz; derinleşir ve genişler. İlk iki evrede hususî izhâr vardır; üçüncü evrede umumî izhâr belirginleşir. Tasavvufî açıdan bu, hâlin şehadete dönüşmesidir. Şehadet, hakikati zorla kabul ettirmek değil; onu açıkça üstlenmek ve bedeline hazır olmaktır. Bu noktada temkîn kavramı belirleyicidir. Söz yükselir, fakat üslup sertleşmez. Polemik yerine netlik tercih edilir. Hakikat, karşı tarafı bastırarak değil; kendi ağırlığıyla görünür kılınır.
Bu yoğunlaşmanın metinsel karşılığını inzâl bloklarında görmek mümkündür. Üçüncü evrede nazil olan pasajlarda üç belirgin yönelim ortaya çıkar: put isimlerinin açık zikri, atalar geleneğinin sorgulanması ve kozmik hesap vurgusunun toplumsal bilinç kırıcı bir düzeye taşınması.
Put Sisteminin Açık Zikri: İzhârın Kamusallaşması
Necm sûresindeki pasaj bu açıdan çarpıcıdır:
“أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّىٰ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَىٰ” (Necm 19–20)
Bu Haberlerdeİlginizi Çekebilir
(Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ’yı? Ve üçüncüleri olan öteki Menât’ı?)
Burada Lât, Uzzâ ve Menât isimlerinin doğrudan zikredilmesi, izhârın kamusal eşiğe ulaştığını gösterir. Putperestlik gizli değildir; fakat anlamı sorgulanmamaktadır. Bu ayetlerle birlikte sistem isimlendirilir ve kamusal dolaşıma açılır. Ancak burada ifşa değil, temkînli izhâr vardır. Putlar alaycı bir dille küçültülmez; ontolojik temelleri sorgulanır:
“إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا” (Necm 23)
(Bunlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden başka bir şey değildir.)
İsim ile hakikat arasındaki kopukluk gösterilir. Böylece bâtıl, kendi iç boşluğu içinde görünür hâle gelir. Bu, sosyal yapının kalbine sert bir darbe değil; meşruiyet temelini çözmeye başlayan bir müdahaledir.
Atalar Geleneği ve İbrahim Kıssası: Meşruiyetin Sınanması
Mekke’de en güçlü savunma hattı atalar geleneğidir. Bu nedenle vahiy, doğrudan “yanlışsınız” demez; geleneğin kendi referansını devreye sokar. Şuarâ sûresinde ataların savunması dile getirilir:
“قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَٰلِكَ يَفْعELُونَ” (Şuarâ 74)
(Onlar dediler ki: “Hayır, biz babalarımızı böyle yaparken bulduk.”)
Bu savunma, kolektif kimliğin özeti gibidir. Vahiy ise bu savunmayı İbrahim kıssası üzerinden sınar. Enbiyâ sûresinde İbrahim’in sorusu kamusal bilinç kırıcı bir rol üstlenir:
“مَا هَٰذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ” (Enbiyâ 52)
(Hani o, babasına ve kavmine, “Sizin şu karşısında durup taptığınız heykeller nedir?” demişti.)
Bu soru saldırı değildir; fakat aidiyet ile hakikat arasındaki gerilimi görünür kılar. Mekkeliler kendilerini İbrahim’in mirasçıları olarak görürken, onun putlarla mücadelesi karşısında savunmasız kalırlar. Böylece izhâr yalnızca tevhidin ilanı değil; geleneğin iç tutarlılığının sınanması hâline gelir.
Kozmik Hesap Vurgusu: Gururun Çözülmesi
Üçüncü evrede kıyamet ve hesap tasvirleri de yeni bir yoğunluk kazanır. Zümer sûresindeki şu ifade kabile merkezli güven duygusunu sarsar:
“إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ” (Zümer 30)
(Şüphesiz sen öleceksin ve şüphesiz onlar da ölecekler.)
Bu ayet, kolektif ölümsüzlük vehmini kırar. Kabile, soy ve statü kalıcı değildir. Hesap bireyseldir. Bu vurgunun sosyal yapıyla doğrudan ilişkisi vardır. Mekke’nin güç ve itibar merkezli düzeni, ölüm ve hesap perspektifiyle relativize edilir.
Sosyal Yapı ile İnzâl Arasındaki Senkron
Üçüncü evrede vahiy ile sosyal yapı arasında açık bir paralellik vardır:
- Put ekonomisi → Put isimlerinin açık zikri
- Atalar meşruiyeti → İbrahim sorgusu
- Kabile gururu → Ölüm ve hesap vurgusu
Vahiy doğrudan siyasi program üretmez; önce zihinsel zemini dönüştürür. Bu dönüşüm temkînle yürütülür.
Safa Tepesi: Mekânın Temkînli İzhârı
Kamusal şehadetin tarihsel sahnesi Safa Tepesi’dir. Bu mekânın seçimi pedagojiktir. Kâbe’ye yakın; fakat ritüelin merkezinde değildir. Böylece hitap kutsal alanın otoritesi üzerinden değil, vicdanî bir çağrı olarak konumlanır. Bu, temkînin mekânsal tezahürüdür. Ses yükselir; fakat meydan okuma tonu taşımaz. İnsanlar dinleme hâline geçer.
Safa, izhârın görünürlük kazandığı eşiktir. Artık söz özel halkada kalmaz; dolaşıma girer. Bu dolaşım, toplumsal algıyı dönüştürmeye başlar.
Saygıdan Alaya: Algının Kırılması
Üçüncü evrenin sonuna doğru toplumsal algıda ince bir kayma başlar. Başlangıçta söz ciddiyetle dinlenir. Ancak zihinsel konfor bozuldukça rahatsızlık artar. Çürütülemeyen iddia, alayla karşılanır. Bu alay henüz sistemli bir saldırı değildir; fakat muhataplık zayıflamaktadır. Söz bağlamından koparılır, hafif tebessümlerle küçümsenir. Bu, dördüncü evrenin psikolojik altyapısını hazırlar.
Tasavvufî açıdan bu aşama, temkînin sınandığı yerdir. Hakikat alkışla değil, dirençle büyür. Kamusal şehadet, bedel üretmeye başlar.
Eşik ve Geri Dönüşsüzlük
Üçüncü evre, düşük yoğunluklu izhârdan kamusal şehadete geçişin tarihsel ve metinsel karşılığıdır. Bu evrede vahiy ile sosyal yapı arasında dikkat çekici bir senkron vardır. Put isimlerinin zikri, atalar geleneğinin sorgulanması ve hesap vurgusu, Mekke’nin meşruiyet sistemini doğrudan değil; temelden dönüştürmeye başlar.
Bu süreçte anahtar kavramlar yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve şehadettir. Sertlikten kaçınılmış; fakat netlik korunmuştur. Hakikat toplumla yüz yüze gelmiş; sessizlik dönemi kapanmıştır. Henüz açık çatışma kurumsallaşmamış olsa da gerilim başlamıştır. Bu gerilim, bir sonraki evrede alayın ithama ve sistemli sözlü saldırıya dönüşeceği safhayı doğuracaktır.
Üçüncü evre böylece Mekke sürecinin en kritik eşiklerinden biri olarak belirir: Hakikat artık yalnızca yaşanmaz; açıkça üstlenilir. Ve bu üstleniş, geri dönüşsüzdür.
