Avrupa’da ölçüm yapılan yerleşimler arasında hava kirliliğinin en yüksek olduğu 10 yerden 5’i de Türkiye’de. Avrupa sıralamasında Iğdır havası en kirli şehir olurken onu Buca (İzmir) takip etti. 4. sırada, Gödekli (Iğdır), 6. sırada Konya ve 9. sırada Düzce hava kirliliğinin en yüksek olduğu yerler arasında öne çıktı. Bu, Türkiye’deki 3 milyondan fazla insanın Avrupa’nın en kirli havasını soluduğu anlamına geliyor.
Raporda, Türkiye’de en temiz havaya sahip şehir olarak Kırşehir listenin zirvesinde yer alırken hava kirliliğinin en yoğun olduğu şehir ise Bursa oldu. Bursa’yı Çorum ve Kahramanmaraş takip etti.
Raporda İstanbul, Antalya ve İzmir’in DSÖ’nün kriterini 3 ile 5 kat aştığı belirtilirken Ankara’nın ise 2 ile 3 kat aştığı kayıtlara geçti.
İsviçre merkezli bir hava kalitesi teknolojisi şirketi olan IQAir’in 8. kez hazırladığı Dünya Hava Kalitesi Raporu’nda bu yıl 143 ülke, bölge ve bölgedeki 9 bin 446 şehirdeki izleme istasyonlarından elde edilen PM2,5 hava kalitesi verilerini analiz etti. Bu yılki rapor, bir önceki yılla karşılaştırıldığında, 54 ülkede yıllık ortalama PM2,5 değerlerinde artış, 75 ülkede azalma ve iki ülkede ise değişiklik olmadığı görülüyor.
Rapor, şehirlerin yalnızca %14’ünün Dünya Sağlık Örgütü hava kirliliği yönergelerine uyduğunu ortaya koydu. Yeni veriler, orman yangınlarından kaynaklanan duman ve iklim değişikliğinin küresel hava kirliliğini artırmasıyla birlikte, küresel hava kalitesindeki iyileşmenin durma noktasına geldiğini gösterdi. Bazı bölgelerde iyileşmeler görülse de, önemli veri eksiklikleri devam ediyor ve küresel nüfusun yalnızca çok küçük bir kısmı, yerel ve gerçek zamanlı hava kalitesi bilgilerine erişebiliyor.
“Hava kirliliğinin bir yıllık yükü 138 milyar dolar”
Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanya Sorumlusu Emel Türker Alpay, Türkiye’nin Avrupa’da hava kirliliği en yüksek 4. ülke olmasını ve Avrupa’daki en kirli 10 yerin 5’inin Türkiye’de bulunmasının endişe verici olduğunu söyledi. Hava kirliliğinin birincil sorumluları arasında yer alan fosil yakıtlara işaret ederek fosil yakıtlardan çıkışın önemine değinen Emel Türker Alpay şöyle konuştu:
“Türkiye, 2025 raporunda endişe verici bir yükseliş gösteriyor. Ülkeler arasındaki sıralaması bir yılda 67. sıradan 39. sıraya taşındı. Bununla birlikte Avrupa’daki en kirli 10 yerden 5’inin Türkiye’de olması temiz hava için mücadelede kaybedecek zamanımızın olmadığını gösteriyor. Ancak Türkiye’de hava kirliliği halen düzenli ve yeterli olarak ölçülmüyor. Üyesi olduğumuz Temiz Hava Hakkı Platformu’nun her yıl hazırladığı Kara Rapor’a göre PM 2.5 oranını ölçen istasyonların %70’inden yeterli veri alınamıyor. Ancak yeterli ölçüm yapılsa ve yeterli veri alınsa dahi yönetmelikte hiçbir limit değer tanımlanmadığı için bir yaptırım söz konusu değil. PM 2.5 kirliliğinin en önemli kaynaklarından biri termik santraller. Yapılan çalışmalar yalnızca Afşin-Elbistan’daki termik santrallerin hava kirliliğine bağlı olarak en az 17 bin erken ölüme neden olduğunu gösteriyor. Bu nedenle hava kirliliği ile mücadelede atılması gereken adımlardan biri de ciddi sağlık sorunlarına yol açan kömür başta olmak üzere fosil yakıt kullanımının kademeli olarak sonlandırılmasıdır.”
Temiz Hava Hakkı Platformu Koordinatörü Deniz Gümüşel “PM 2.5 hava kirliliğinin Türkiye ekonomisine yükü bir yılda tam 138 milyar dolar yani 2024 GSYH’sinin yaklaşık yüzde 10’u. Oysa temiz hava için alınacak önlemler kirli havanın yarattığı sağlık bedelinden çok daha düşük maliyetli. (PM2.5 kirliliğinin azaltılmasıyla her yıl 60 binin üzerinde hayat kurtarılabilir ve ekonomi üzerindeki ağır yük hafifletilebilir.) THHP olarak başlattığımız kampanya ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na PM2.5 için ulusal limit değeri belirleyin diyoruz. Bu kirliliği önlemenin ilk adımı. Kampanyamızda hedeftemizhava.org adresinden ulaşabilirsiniz” ifadelerini kullandı.
Rapordan öne çıkan bulgular şöyle:
- Türkiye’nin 2024 raporunda 15.3 olan PM2.5 değeri 19.2’ye yükseldi. Bu yükseliş 2024’te en kirli havası olan ülkelerde 67. sırada olan Türkiye’yi 39. sıraya taşıdı.
- Başkentler sıralamasında Ankara 11.4 PM2.5 değeriyle 80. sırada yer aldı.
- Türkiye, Avrupa’da hava kirliliği en yüksek 4. ülke oldu. İlk üç sırada Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya, Sırbistan yer aldı.
- Avrupa’da hava kirliliğin en yüksek görüldüğü yerlerin başında ise Iğdır (64.4) geliyor. 2. sıradaki Buca (51.5), 4. sıradaki Gödekli (33.7), 6. sıradaki Konya (31.1) ve 8. sıradaki Düzce (30.5 μg/m³) ile Avrupa’da hava kirliliği en yüksek 10 yerin 5’i Türkiye’de yer alıyor.
- Küresel şehirlerin yalnızca %14’ü, Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) yıllık 5 μg/m³’lük PM2,5 kılavuz değerini karşıladı; bu oran bir önceki yıl %17 idi.
- Sadece on üç ülke ve bölge WHO yıllık PM2,5 kılavuz değerini karşıladı: Fransız Polinezyası, Porto Riko, ABD Virjin Adaları, Barbados, Yeni Kaledonya, İzlanda, Bermuda, Réunion, Andorra, Avustralya, Grenada, Panama ve Estonya.
- 143 ülke, bölge ve toprağın 130’u (%91) DSÖ’nün yıllık PM2,5 kılavuz değerini karşılayamadı.
- Hava kirliliğinin en yüksek olduğu beş ülke Pakistan (67,3 μg/m³), Bangladeş (66,1 μg/m³), Tacikistan (57,3 μg/m³), Çad (53,6 μg/m³) ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti (50,2 μg/m³) oldu.
- Hindistan’ın Loni kenti, yıllık ortalama 112,5 μg/m³ PM2,5 konsantrasyonu ile en kirli şehir oldu; bu, 2024’e göre yaklaşık %23’lük bir artış ve WHO kılavuz değerinin 22 katından fazlası.
- Güney Afrika’nın Nieuwoudtville kenti, yıllık ortalama PM2,5 konsantrasyonu 1,0 μg/m³ ile dünyanın en temiz şehri oldu.
Avrupa’nın en temiz havasına sahip şehirleri nerede?
Ölçeğin diğer ucunda, Finlandiya, hava kirliliğinin en düşük olduğu şehirler listesinde ilk 10’un yarısına sahip. Utö adası, sadece 1,3 µg/m³’lük PM2.5 seviyesiyle ilk sırada yer alırken, Muonio ikinci, Kittila üçüncü, Ranua beşinci ve Nivala onuncu sıradaydı.
Elverişli coğrafya ve düşük nüfus yoğunluğu bu başarıya katkıda bulunsa da, Finlandiya’nın sıkı emisyon kontrolleri ve yenilenebilir enerjiden yüksek oranda yararlanması (yüzde 54’ün üzerinde) belirleyici etkenler.
İzlanda’daki Sandgeroi, 2,2 µg/m³ seviyeyle dördüncü sırada yer aldı; İsveç’teki Bredkalen altıncı, Portekiz’in Faro kenti sekizinci ve yine İzlanda’daki Alftanes dokuzuncu oldu.
PM2.5’e karşı kendinizi nasıl koruyabilirsiniz?
PM2.5 parçacıkları o kadar küçüktür ki solunduğunda akciğerlere kadar ulaşıp kana karışabilir. Solunum problemleri, kalp-damar hastalıkları ve kanser gibi uzun süreli rahatsızlıklar dahil olmak üzere çeşitli sağlık riskleriyle ilişkilendiriliyor.
Yüksek düzeyde kirli bir bölgede yaşıyorsanız, IQAir ve AirVisual gibi uygulamalar üzerinden hava kirliliği seviyelerini gerçek zamanlı izleyerek kendinizi koruyabilirsiniz. Değerler yükseldiğinde kapı ve pencereleri kapalı tutarak mümkün olduğunca içeride kalmanız tavsiye edilir.
Isıtma, havalandırma ve iklimlendirme (HVAC) sistemleri iç hava sirkülasyonu moduna alınmalı. Hava temizleyiciler de parçacıkları, gazları ve diğer kirleticileri filtrelemeye yardımcı olabilir.
Dışarı çıkmanız gerekiyorsa, virüsler ve toz dahil havadaki çok küçük parçacıkları filtreleyebilen KN95 tipi bir maske takmanız önerilir.
PM 2.5 nedir?
Partikül madde (PM), atmosferde asılı duran küçük sıvı veya katı parçacık formundaki kirliliktir. PM kirliliği parçacıkların boyutuna göre tanımlanır. PM2.5 2.5 mikrometreden daha küçük partikülleri tanımlamak için kullanılır. Metreküp başına mikrogram (μg/m³) cinsinden ifade edilen PM2,5, insan sağlığı üzerindeki ciddi olumsuz etkileri nedeniyle dünya çapında izlenen altı kritik kirleticiden biridir. PM2,5 çeşitli kaynaklardan ortaya çıkar ve bu nedenle kimyasal ve fiziksel özellikleri değişiklik gösterir. Yaygın bileşenleri arasında sülfatlar, nitratlar, amonyum ve siyah karbon bulunur. Başlıca insan kökenli kaynaklar arasında içten yanmalı motorlar, endüstriyel emisyonlar, enerji santralleri, tarımsal yakma ve konutlarda odun veya kömür yakma sayılırken, doğal kaynaklar arasında toz fırtınaları, orman yangınları ve kum fırtınaları yer alır. Türkiye PM10, SO2 ve NO2 de dahil olmak üzere kirleticiler için ulusal hava kalitesi standartlarına sahiptir ancak insan sağlığı için önemine dair ciddi kanıtların varlığına rağmen PM2.5 için herhangi bir ulusal hava kalitesi limiti bulunmamaktadır.
