Suriyelilerin gönüllü geri dönüşü ne kadar gerçekçi, nasıl mümkün olabilir?

Yıllarca süren savaş, ekonomik ambargolar, tahrip olan su ve elektrik altyapıları, okullar, hastaneler, yollar…

2011 yılındaki iş savaşın ardından milyonlarca Suriyeli ülkesini terk ettiğinden beri, bilinen Suriye’den geriye çok az şey kaldı.

Yıllardır Türkiye’de yaşayan Suriyeliler, 61 yıllık Baas yönetiminin yıkılmasını büyük bir coşkuyla karşıladı.

Sokaklar, ilk fırsatta ülkesine döneceğini söyleyen pek çok Suriyelinin kutlamalarıyla dolup taştı.

Toplumun önemli bir kısmı, Suriyelilerin artık evine dönmesi gerektiğini düşünüyor.

Peki, yaklaşık 3 milyon Suriyelinin yakın zamanda ülkesine dönmesi ne kadar mümkün?

Uzmanlara göre geri dönüşler için henüz erken.

Prof. Dr. Murat Erdoğan, toplumdaki bu beklentinin “çok riskli” olabileceğini değerlendiriyor:

“Bir hareketlilik yaşanacak ama herkesin beklediği gibi, milyonlarca insanın bir anda çekip gitmesini beklemiyorum.”

“Bir süre sonra bu beklenti gerçekleşmezse – ki bunun da sınırlı gerçekleşeceğini düşünüyorum – o zaman yeni bir gerginlik ortamı ortaya çıkabilir.”

İltica ve Göç Araştırmaları Merkezi Başkanı Metin Çorabatır ise en iyi ihtimalle bir yıl içinde, gerekli hazırlıklar sağlandığı takdirde, “kademeli dönüş” gerçekleşeceğini öngörüyor:

“Suriye’de henüz hem güvenlik hem de günlük hayatı idame ettirmek açısından birtakım riskler var. Uluslararası kabul görmüş bir hükümetin Şam’da işbaşı yapması lazım. Geri dönüşlerin güvenli, gönüllü ve onurlu olması lazım.”

On iki yıldır Hatay’da yaşayan kimya mühendisi İbrahim de tüm risklere rağmen, en kısa zamanda dönmeyi planlayanlardan.

İbrahim, ilk önce tek başına gidip Halep’teki evlerini hazır edeceğini, ardından tüm ailesini yanına alacağını söylüyor:

“Suriye’de pek çok bölgede halen su yok, elektrik günün belli saatlerinde geliyor. Daha ülkeyi kimin, nasıl yöneteceği bile belli değil ama Suriye’yi ayağa kaldırmak için dönmemiz gerekiyor.”

Suriye’de her şeye sıfırdan başlayacaklarını söyleyen İbrahim, geriye hiçbir şeyi kalmamış çok fazla Suriyeli olduğunu anlatıyor:

“Bazı bölgelerde ev, okul kalmadı; elektrik ve su bile olmayan köyler var. Dönecek hiçbir şeyi kalmamış çok fazla insan var. Halep gibi büyükşehirler bile kötü durumda.”

“Ama bu ülke 13 yıllık bir savaştan çıktı ve her şeyin bizim için hazır olmasını bekleyemeyiz. Suriye halkı olarak, yavaş yavaş her şeyi yeniden yapmaya çalışacağız.”

‘İlk olarak siyasi istikrarı görmemiz lazım’

9 Aralık’taki kabine toplantısı ardından konuşan Cumhurbaşkanı Erdoğan, Suriye istikrara kavuştukça “gönüllü, güvenli, onurlu ve düzenli” geri dönüşlerin artacağını söyleyerek, yığılmaları önlemek için Yayladağı Sınır Kapısı’nın da açıldığını söyledi.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da “Suriyelilerin güvenli ve gönüllü geri dönüşlerinin sağlanması için elimizden geleni yapacağız” diye konuştu.

Uzmanlara göre, Suriye’ye kitlesel bir geri dönüşü konuşabilmek için, yeni Suriye yönetiminin nasıl bir yönetim anlayışı izleyeceğinin netleşmesi gerekiyor.

Ortada henüz bir hükümet olmadığını söyleyen Çorabatır, “Güvenlik bütün ülkede sağlandı mı? Esad’ı deviren gruplar çok çeşitli ve aralarında çatışmalar olabilir. İlk olarak siyasi istikrarı görmemiz lazım” diyor.

Çorabatır, Esad yönetiminden kaçanların özellikle 2011-2012 ve 2013 yıllarında Türkiye’ye geldiğini, sonrasında insanların daha çok siyasi istikrarsızlık ve IŞİD gibi örgütlerden kaçtığını hatırlatıyor:

“İktidara gelen grupların nasıl davranacağı konusu kısa zamanda anlaşılamaz ve Suriyeliler doğal olarak bunu görmeyi bekleyecekler.”

“Orada nasıl bir rejim oluşturulacak? Gelen ekip ‘cihatçı değiliz, çeşitliliğe izin vereceğiz’ diyor ancak bunun gerçek olup olmadığını anlamak için zamana ihtiyaç var.”

Suriyeli İbrahim ise yeni yönetimin her koşulda eskisinden daha iyi olacağına inanıyor:

“Kim gelirse gelsin, Esad’tan daha iyi olacak. Eğer biz dönmezsek, seçime kim gidecek, ülkenin nasıl yönetileceğine kim karar verecek?”

“Yıllar sonra yeniden her şeye sıfırdan başlamak kolay olmayacak ama biz bugünün gelmesini çok bekledik, bu yolda çok insan kaybettik.”

‘Çocuğunu hangi okula gönderecek, hangi hastanede tedavi görecek?’

Yıllar süren savaş ve siyasi çalkantıların ardından Suriye, milyonlarca insanın geri dönebileceği bir altyapıya sahip mi?

Erdoğan, evine dönmek isteyen Suriyelilerin pek çoğunun, gittikleri yerde ne ile karşılaşacaklarını bilmediğini söylüyor:

“Çocuğunu hangi okula verecek, hangi işte çalışacak, hangi hastanede tedavisine devam edecek? Bu gibi gayet insani ve basit sebepler, Suriyelilerin koşa koşa kendi ülkelerine dönmesine bir fren koyacak.”

“Bu yıkılmış kentleri yeniden inşa etmek belki de yüz milyar dolarlar gerektiriyor, bu kaynağı hangi ülke getirecek? Suriye’deki derin yoksulluk ve altyapıdaki çöküş, uzunca bir süre devam edecek gibi görünüyor. Bunlar kısa zamanda kolayca giderilecek sorunlar değil.”

Çorabatır ise bölgedeki güvenlik risklerinin halen devam ettiğini, bunun yanı sıra ekonomik faaliyetlerin de hızlıca kaldığı yerden devam edemeyeceğini belirtiyor:

“Bölgede halen patlamamış bombalar ve mayınlar olabilir. Yıkılan şehirlerdeki evlerinin ne halde olduğunu da önceden öğrenmeleri gerekiyor.”

“Yıllardır işlenmemiş tarlarına bugün tohum atsalar, en az bir sene sonra ürün alacaklar. Dolayısıyla ekonomik faaliyetlerin başlaması da zaman alabilir.”

“Üniversitelerde okuyan çocukları var, şimdi giderlerse eğitimleri ne olacak? Yeni yönetimin henüz bir eğitim bakanı bile yok.”

‘Gidebilmek için maddi desteğe ihtiyaçları var’

Peki, pek çoğu sigortasız ve çalışma izni olmadan, asgari ücretin altında maaşlara çalışan yoksul Suriyelilerin geri dönüş yolcuğu finansal olarak nasıl gerçekleşecek?

Uzmanlar, çoğu Suriyelinin değil eşyalarını taşımak, kendisi ve ailesini bile bu yolculuğa çıkaracak maddi imkanı olmadığını söylüyor.

Erdoğan, “Gitmeleri de bir lojistik ve planlama meselesi” diyerek şöyle anlatıyor:

“Milyonlarca insandan söz ediyoruz. Evlerinden çıkmaları, Suriye’ye ulaşmaları ve yerleşmeleri; bütün bunlar çok küçümseniyor. İnsanlar, Suriyelileri üfürünce gidecek bir kitle gibi görüyor sanki.”

“Suriyeliler isteseler bile bu kadar kolay olmayacak. Buna da ayrı bir kaynak oluşturmak lazım. AB ve birtakım uluslararası kurumlar devreye girebilir, ama yine de bu işin çok kolay olmayacağını aklımızın bir tarafında tutmamız lazım.”

Çorabatır da “Çoğunun cebinde para yok. Ayrıca oraya gittikleri zaman neyle karşılaşacaklarını bilmiyorlar; kalacakları yer, evlerinin tamiri… Kesinlikle bir destek gerekiyor. Sadece gidebilmek için bile maddi bir desteğe ihtiyaçları var” diyor.

‘Geçici koruma statüsü en az bir yıl daha devam etmeli’

Pek çok Suriyeli, alanda uzmanlaşmış araştırmacıları ve gazetecileri bile şaşırtacak ölçüde bir coşku ve kararlılıkla ülkelerine dönmek istediklerini söylüyor.

Uzmanlar, özellikle son yıllarda Suriyelilere yönelik politikaların sıkılaştırılması, giderek artan toplumsal tepki ve ekonomik krizin bunda etkili olduğunu düşünüyor.

Erdoğan, “Açıkçası beni de şaşırtan bu coşkunun önemli sebebi, Türkiye’de artık politikaların katılaşması ve hayatlarının çok zorlaşması” diyor.

Çorabatır da geri dönüş için tüm gerekli koşullar henüz oluşmamasına rağmen, pek çok Suriyelinin aceleci davranabileceğini kaydediyor:

“Birçoğunun buradaki koşuları çok kötü. Yıllardır hakarete ve nefret söylemine maruz kaldılar, sokaklarda saldırılara uğradılar, bu tür tehdit ve korkularla yaşıyorlardı ancak acele etmemeleri lazım.”

Çorabatır, Suriyeliler için geçici koruma statüsünün “aceleyle” kaldırılmaması gerektiğini ve en az bir yıl daha devam etmesi gerektiğini düşünüyor.

6 Şubat depremlerinde yakınlarını kaybeden Suriyeli İbrahim ise en çok onların mezarlarını bir daha ziyaret edememekten korkuyor:

“Bu ülkenin depreminde bile birlikte öldük. Şimdi abim ve tüm ailesinin mezarı Mersin’de.”