Her yıl olduğu gibi bu yıl da plastikten yapılmış arabalar, yapı blokları ya da bebekler, Almanya’daki çocukların Noel ve yılbaşı heyecanına eşlik ediyor. Paketler açıldığında yüzler gülüyor. Ancak Almanya Endokrinoloji Derneği, yani hormonların işleyişini araştıran uzmanların çatı örgütü, bu sevince gölge düşüren bir uyarı yapıyor: Birçok oyuncakta çocukların hormon sistemini bozabilen maddeler bulunuyor.
Bu maddelere “endokrin bozucu” ya da kısaca EDC deniyor. Hormonların çalışma düzenine çok düşük miktarlarda bile müdahale edebilen kimyasallar bunlar. EDC’lere örnek olarak plastikleri esnek hâle getiren ftalatlar, gıda ambalajlarında yaygın görülen bisfenoller, yanmayı geciktiren bromlu alev geciktiriciler, doğada neredeyse yok olmayan PFAS maddeleri ile ağır metallerden kadmiyum ve brom gösteriliyor.
Çocuklar için risk çok daha yüksek
Sorun şu: Bu maddeler kozmetik ürünlerinden plastiklere, boyalardan tekstillere kadar pek çok günlük üründe bulunuyor. Özellikle ucuz oyuncaklarda rastlanma oranı yüksek. Berlin Charite Hastanesi’nden endokrinolog Josef Köhrle, çocukların bu maddelere karşı çok daha savunmasız olduğuna dikkat çekiyor.
Köhrle, “Çocuklarda deri ve mukozalar henüz tam anlamıyla koruyucu bariyer işlevi göremez” diyor. Bebeklerin ve küçük çocukların çevreyi ağız yoluyla keşfetmesi de eklenince, EDC maruziyeti “ciddi şekilde artabiliyor”.
EDC’ler: Çok zararlı ama hâlâ yetersiz düzenleniyor
Avrupa Birliği (AB), endokrin bozucuları “yüksek derecede endişe verici maddeler” kategorisine alıyor. Bu kategori, asbest gibi kanserojen veya genetiğe zarar veren maddelerle aynı düzeyde risk anlamına geliyor. Buna rağmen bu kimyasalların oyuncaklarda bulunabilmesi hâlâ mümkün.
Uzmanlara göre bunun nedeni, “piyasaya düşük kaliteli ürünlerin adeta istila edercesine girmesi”. Köhrle, Amazon, Shein ve Temu gibi platformlarda satılan pek çok ürünün AB standartlarına uymadığını, denetimlerin ise yetersiz kaldığını söylüyor.
Avrupa Parlamentosu kısa süre önce oyuncak güvenliği için yeni kurallarda uzlaştı. Köhrle, “AB, ürün ve kimyasal güvenliği için dünyadaki en iddialı düzenlemeleri hayata geçirmeye çalışan bölge” diyor. Ancak ucuz ve sağlıksız oyuncaklar kısa vadede piyasadan kaybolmayacak. Köhrle’ye göre yeni düzenlemelerin uygulanması “iyimser tahminle bile en az dört buçuk yıl” sürecek. Çünkü sağlık koruması ulusal hükümetlerin sorumluluğunda.
Tehlikeli oyuncağı nasıl anlarsınız?
Keskin kimyasal kokusu olan plastik ya da tekstil ürünlerinden uzak durmak gerekiyor. Tekstil oyuncakların çocuklara verilmeden önce mutlaka yıkanması tavsiye ediliyor. En güvenilir seçenek, bilinen markaların ürünleri.
AB genelinde oyuncakların güvenli olduğuna dair kapsamlı bir etiket sistemi bulunmuyor. Bu eksiklik de uzmanların sık sık dile getirdiği bir sorun. Yeni kurallar yürürlüğe girdiğinde oyuncaklar için dijital ürün pasaportu planlanıyor. Böylece hem tüketiciler hem denetim kurumları ürünün güvenli olup olmadığını takip edebilecek.
O zamana kadar sorumluluk tamamen yetişkinlerde. Ürünü koklamak, üreticiyi kontrol etmek ve Avrupa’nın geri çağırma veri tabanına bakmak riskleri azaltabilir. Uzmanlar eski veya kullanılmış plastik oyuncaklardan da uzak durulmasını öneriyor. Çizilmiş veya aşınmış yüzeylerde EDC salınımı artabiliyor. Ayrıca eski oyuncakların bazılarında bugün yasaklanmış maddeler bulunabiliyor.
Köhrle, “Pek çok EDC çok dayanıklıdır; doğada bozulmayan kalıcı organik kirleticiler arasında sınıflandırılır” diyor. Bu nedenle denetimlerin sıkılaşması ve yasakların uygulanması için baskının artırılması gerektiğini savunuyor.
KAYNAK: DEUTSCHE WELLE TÜRKÇE
