Sudan’da uzun süredir devam ede protestolar sonrası ordu yönetime el koydu, 30 yıllık Ömer El Beşir yönetimi darbeyle devrildi. Darbe sonrası tartışmalar devam ederken, yaşanan gelişmeler ülkede büyük yatırımları olan Türkiye’de de dikkatle izleniyor
Sevakin Adası’nın Türkiye’ye tahsis edildiği, Türk askerinin görevlendirildiği, en az 600 milyon dolarlık Türk yatırımlarının olduğu Sudan, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı’nın (TİKA) en fazla yardım ettiği beşinci az gelişmiş ülke konumunda.
Sudan’da geçen yıl kasım ayından bu yana devam eden protesto eylemlerinin ardından, 1989’da darbeyle devlet başkanı olan Ömer el Beşir, 30 yılın ardından ordu tarafından görevden alındı.
Bu Haberlerdeİlginizi Çekebilir
Yerine gelen Savunma Bakanı Orgeneral Avad Muhammed Ahmed bin Avf, Ankara’nın meşru kabul etmediği Mısır’daki darbeci cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’nin Kahire’deki askeri okuldan sınıf arkadaşı.
Ankara ile yakın ilişkileri olan Ömer el Beşir’in devrilmesinin üzerinden birkaç gün geçmeden, bu kez Avf istifa etti.
Son olaylar ve yönetimde yaşanan bu değişimler, Sudan’daki ticari yatırımları son yıllarda artan ve hatta ülkeye bir askeri yerleşke de inşa eden Türkiye’nin de dikkatlerini ülkeye çevirdi.
BBC Türkçe’de yer alan Ece Göksedef’in haberine göre, ülkenin toplam ihracatı 2016’da 3.7 milyar dolardı, ithalatı ise 9.3 milyar dolar. İthalatın yaklaşık yüzde 5’i Türkiye’den yapılıyor.
Türkiye Dışişleri Bakanlığı verilerine göre Sudan’da 300 milyonu doğrudan, 300 milyonu da müteahhitlik işleri olmak üzere 600 milyon doların üzerinde Türk yatırımı var.
Ülkedeki Türk firmaları demir-çelik, çimento, deri, mermercilik, mobilyacılık, şehirlerarası otobüs taşımacılığı gibi alanlarda çalışıyor.
Ticaret Bakanlığı verilerine göre 2017 yılı sonu itibarıyla Türkiye’de 212 Sudan sermayeli şirket faaliyet gösteriyor. Bunların tümü, büyük yatırım kategorisine girmeyen küçük ölçekli girişimler.
2005’te Türkiye’nin başlattığı Afrika açılımı kapsamında Sudan ile yakın ilişkiler geliştiren Ankara, birçok alanda Hartum’la işbirliği yapıyor.
Ticaret Bakanlığı’nın verilerine göre Türkiye ile Sudan arasındaki ikili ticaret hacmi 2017’de 481.4 milyon dolardı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Aralık 2017’de yaptığı Sudan gezisinde, “Türkiye ile Sudan arasında yaklaşık 500 milyon dolar olan ticaret hacmi yetersiz, kısa vadede 1.2 milyar dolarlık hacme ulaşılacak ancak hedef 10 milyar dolardır” demişti.
Ancak 2017’de, yani Erdoğan’ın ziyareti öncesindeki yıl, ihracatta daralma meydana geldi. 2016’da 460 milyon dolar olan Türkiye’nin Sudan’a ihracatı, 2017’de 395 milyon dolara geriledi.
Türkiye’nin Sudan’a en çok ihraç ettiği ürünlerin başında kazan, makine, mekanik cihaz, nükleer reaktör aksamları, elektrikli cihazlar, ses ve televizyon görüntü cihazları, sebze, diyet gıdalar, demir-çelik ürünleri ve plastik ürünler geliyor.
Türkiye’ye Sudan’dan ithalat ise 2017’de 50 milyon dolardan 86 milyon dolara çıktı. İthalat, en az gelişmiş ülkelere sağlanan gümrük vergisiz ya da indirimli vergilerle yapılıyor.
Sudan’dan yapılan ithalatta en önemli ürünlerin başında tohum, meyve, saman ve kaba yem, pamuk, şeker, deri, altın, inci ve kıymetli metaller geliyor.
Son beş yılda ithalatta en büyük artış ise, yüzde 279 oranıyla işlenmemiş altında görüldü.
TİKA’nın en az gelişmiş ülkeler kategorisinde en fazla yardım ettiği ülke 60.6 milyon dolarla Somali. Somali’yi 36.5 milyon dolarla Afganistan, 10 milyon dolarla Yemen, 9.6 milyon dolarla da Nijer takip ediyor. Sudan, 7 milyon dolar değerindeki yardımlarla beşinci sırada.[Sudan]TİKA’nın Sudan’ın farklı bölgelerinde tarım, eğitim, turizm, sağlık, temiz suya ulaşım gibi alanlarda projeleri var.
Örneğin Sudan’dan geçen Nil Nehri’nin suyu, ilk kez TİKA’nın projesiyle 2017’nin eylül ayında, 40 tonluk bir depoda temizlenerek 10 bin kişinin kullanımına sunuldu. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Sudan’da 90 adet yeni su kuyusu da açtı.
39 milyon nüfuslu Sudan’dan 450 öğrenci, Türkiye’ye eğitim için getirildi. Ardından başkent Hartum’da Sudan-Türkiye Üniversitesi kurulması kararı alındı.
Bunların tümü, 2000’li yılların başından bu yana gelişen işbirliğinde “soğuk güç” sağlamaya yönelik adımlar. Ancak komşu ülkelerin ve Körfez’in tepkisini çeken asıl adım, Sevakin Adası’na asker gönderilmesi kararı oldu.
Erdoğan’ın Aralık 2017’deki ziyaretinde gündeme oturan anlaşmalardan biri de, Osmanlı döneminde Afrika’dan hac için yola çıkan Müslümanların geçiş noktası olan, Sudan Limanı’nın güneyindeki, birçok Osmanlı eserini barından Sevakin Adası’nın Türkiye’ye tahsis oldu. Sudan Dışişleri Bakanı İbrahim Gandur, bu anlaşmanın askeri işbirliğinin de yolunu açabileceğini söyledi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan da Türkiye’ye belirli bir süre için Sevakin’de turistik bölge ve Kızıldeniz üzerinden Mekke’ye geçen hacılar için konaklama merkezi inşası izni verildiğini, Sevakin ve diğer alanlarda Türkiye’nin yapacağı projelerin toplam tutarının 650 milyon doları bulacağını açıkladı.
2019’a kadar 30 uzman tarafından altyapı çalışmalarının tamamlandığı adada, inşaat çalışmaları yakın zamanda başladı. Gümrük Muhafaza Binası da restore edildi.
Anlaşmanın hemen ardından Mısır medyasında, Sisi hükümetinin bu karardan duyduğu rahatsızlıkla ilgili haberler çıktı. Türkiye’nin bölgede “gizli emelleri olduğu” yazıldı.
Bu arada Suudi Arabistan’ın Hartum Büyükelçisi ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden bazı yetkililer, adada kendi ülkelerinin yatırım planları olduğunu, Sudan kıyısı boyunca yeni limanlar inşa etmeyi hedeflediklerini duyurdu.
Ziyaretten bir ay sonra, Şubat ayı başında Sudan Dışişleri Bakanı Gandur, Mısır’a gitti. Burada Mısırlı mevkidaşı Sami Şükri’yle düzenlediği ortak basın toplantısında “Sudan yönetiminin Sevakin Adası’nda bir Türk askeri üssü inşa edilmesi gibi bir niyeti yoktur. Burası Sudanlılara ait bir Sudan toprağıdır” dedi.
Ancak Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, Ağustos 2018’de Ankara’da düzenlenen Büyükelçiler Konferansı’ndaki bir kapalı oturumda, Sevakin Adası’nda inşaatlarda çalışan Türkleri korumak amacıyla bölgeye gönderilen Türk askeriyle ilgili konuşurken, “askeri üs” ifadesini kullandı.
Bölgeyi yakından takip eden ve TİKA ile birlikte çalışan bir güvenlik kaynağı, şöyle dedi:
“Türk askerinin bölgeye yerleşmesi için de inşaat çalışması başladı. Çünkü oradaki yatırımlara çok büyük para harcandı. Somali’deki gibi büyük bir askeri üs ve eğitim alanı değil, sadece Sevakin Adası’ndayız. Çünkü Sudan çok karışık, farklı ülkelerin etkisinde olan, silahı da olan farklı aşiretler bölgeye hâkim. Orada görev yapan Türklere saldırma ihtimali olduğu için, onları durdurmamız ve bölgeyi korumamız lazım. Bölgedeki çalışmalar bittikten sonra da, bölgesel stratejik hedefler doğrultusunda Türk askeri orada kalıcı olacak. Strateji bunu gerektiriyor.”
Türkiye’nin Sudan’la işbirliğinin gelişmesinin en önemli sebeplerinden biri, geçen hafta görevden alınan eski devlet başkanı Ömer el Beşir’in Ankara’daki hükümetle yakınlığıydı.
Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından hakkında savaş suçu işlediği gerekçesiyle yakalama kararı olan Beşir, 2009’da Türkiye’ye gelmiş, ziyaret tepki çekmişti.
Sudan, kuzey komşusu Mısır ve onun Körfez’deki ortakları Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’yle (BAE) çok yakın ilişki içinde.
Yemen’de Suudi Arabistan ve BAE öncülüğünde, İran destekli Husilere karşı yürütülen savaşa Sudan da bin asker gönderdi. 2016’da bu ülkelerin bölgedeki en büyük rakibi olan İran ile ilişkilerin seviyesini düşürdü.
Ancak Mısır’la zaman zaman su kaynakları ya da sınırdaki ihtilaflı bölgeler üzerinden yaşanan gerilim gibi sebepler, Ömer el Beşir’i ilişkilerde denge gözetmeye itti. Türkiye ile ticari ve askeri işbirliğini de ilerletti.
Haziran 2017’de Suudi Arabistan öncülüğünde birçok ülke Katar’a ambargo uyguladığında da, Sudan onlara katılmadı.
Katar’ın da ülkede 4 milyon dolarlık yatırım sözü var. Erdoğan’ın 2017 sonunda yaptığı ziyaretle aynı sıralarda, Körfez ülkelerinin ve Mısır’ın ambargo uyguladığı Katar’ın Dışişleri Bakanı da Hartum’daydı.
Ancak Ömer el Beşir’in devrilmesinin ardından yerine gelen darbe yönetimi, dış politikada bölge ülkeleriyle kurulan ilişkinin seyrinin değişmesine yol açabilir. Öyle ki, Ömer el Beşir’den görevi devralan ancak 24 saat geçmeden istifa eden, Sisi’nin askeri okuldan sınıf arkadaşı olan Avf’ın atığı ilk adımlardan biri, Müslüman Kardeşler üyelerini tutuklamak oldu.
Müslüman Kardeşler, Mısır ve Suudi Arabistan’da “terör örgütü” olarak kabul ediliyor. Katar’a uygulanan ambargonun sebeplerinden biri de, Doha’nın Müslüman Kardeşler’e verdiği destekti.
Yeni yönetimle ilgili bir yorum yapmaktan kaçınan Erdoğan, “Milli uzlaşı temelinde ve barış içinde Sudan’ın bu süreci atlatması en önemli temennimdir. Çünkü bu ülkeler bu tür darbelerden çok çekti. Her darbe çok ciddi bir kan kaybıdır. Bu kayba dost, kardeş Sudan’ın muhatap olmasını doğrusu istemem” demekle yetinmişti.
