Dünya Tütünsüz Günü ve Çevre Haftası Programı kapsamında, yurttan ve dünyanın farklı ülkelerinden İstanbul’a gelen gençler ve sporcularla geçtiğimiz günlerde Vahdettin Köşkü’nde buluşan Erdoğan, Türkiye’nin ve kendisinin tütünce mücadelesinden övgüyle söz etti. Farklı markaların e-sigaralarının Türkiye’ye girmeye çalıştığını ancak buna izin vermedikleri ve vermeyeceklerini söyledi.
Yılda 85 bin kişinin tütün ve tütün ürünlerinden öldüğünü yine bizzat Erdoğan açıkladı.
Ancak AKP hükümetlerinin tütün mücadelesindeki ‘samimiyeti’nin lafta kaldığını resmi veriler ortaya koyuyor. Diken’den Mesude Demir’in haberine göre, üç kez tekrarlanan Türkiye Küresel Yetişkin Tütün Araştırması’na göre 15 yaş üstünde kullanım sıklığı 2008’den 2012’ye hem kadın hem de erkeklerde yüzde 31’den yüzde 27’ye düştü. Ekonomide sıkıntıların baş göstermesiyle mücadele de gevşemeye başladı.
Sigara tüketimi sürekli artıyor
2012-2016 arasında kullanım sıklığı genelde yüzde 17, kadınlardaysa yüzde 47 arttı. Sağlık Bakanlığı’nın 2017 Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması bu kez sıklığın yüzde 33.2 arttığını ortaya koydu. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Türkiye Sağlık Araştırmasıysa 2012-2020 arasındaki 10 yılda tütün kullanım sıklığının genelde yüzde 20, kadınlarda yüzde 38 yükseldiğini söyledi. 13-15 yaş grubu öğrencilerde tütün kullanım sıklığı alarm verici düzeyde. Türkiye ortalaması yüzde 18. Bazı yerlerde bu oran yüzde 30’lara ulaşıyor.
Sigara satış hacmi en yüksek 30 ülke arasında, en yüksek tüketim artışıyla (yıllık yüzde 2.7) yine Türkiye birinci sırada. Geçen yıl yasal sigara tüketimi bir önceki yıla göre yüzde 17,7 arttı. 137 milyar adet sigaraya erişti. Bu bir yıl öncesine göre yüzde 18’lik bir artış. Benzer artış üretimde de var. Türkiye’de, yasal sigara piyasası dünyadaki eğilimin aksi yönünde büyüyor. 2011’den beri devam eden artış trendinde 2023’te rekor seviyelere ulaşıldı.
Yüzlerce ruhsat veriliyor
Tütün ticareti ve imalatı ruhsata tabi. ‘Ne kadar çok üretim, ne kadar çok ticaret, o kadar iyi’ anlayışıyla yüzlerce firmaya ruhsat verildi. Ülkedeki ruhsatlı sigara sayısı 208. Yerli puro ve sigarillo sayısı 142, ithali 66, pipoluk tütün mamulü 40, sarmalık kıyılmış tütün mamulü 177, nargilelik tütün mamulü 2 bin 721, makaron 218, yaprak sigara kağıdı 75. Üretim izni, toptan ve perakende ticaret ve nargile sunumu için de yüzlerce şirket ruhsatlandırıldı.
e-sigara bir tık mesafede
Türkiye’de çok sayıda e-sigara (elektronik sigara) markası ve çeşit çeşit ürünleri bir ‘tık’ mesafesinde. Endüstrinin bu yeni nesil ürünleri ilköğretim çağındaki çocuklara kadar ulaştı. Bu ürünler KKTC’de serbest. Havalimanında dahi satılıyor. Türkiye’ye giriş yollarından biri de burası.
Gümrük muhafaza ekipleri 2022’de 74.480.283.-TL değerinde toplam 3.580.673 adet, 2023’de (Ocak-Ağustos) ise 233.415.839.-TL değerinde toplam 5.317.732 adet e-sigara aksamı, e-sigara cihazı,likiti, kartuşu (likit ve tütün) yakaladı.
Diken, Sağlığı Evet Derneği Başkanı ve çocuk göğüs hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Elif Dağlı’yla Türkiye’nin sigarayla mücadelesini konuştu:
Sigarayla mücadelede başarıyı gösteren kriterler nedir?
Sigarayla mücadele için tek belge Birleşmiş Milletler’in Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (TKÇS). Başarı kriterleri burada tek tek sıralanmış. Pratiği ve raporlanması içinse MPOWER stratejileri geliştirilmiş. Salgını ve koruyucu uygulamaları titizlikle izle (M), toplumu pasif sigara dumanı etkisinden koru (P), sigarayı bırakmak isteyenlere yardım et (O), toplumu sigaranın tehlikeleri konusunda uyar (W), reklam, tanıtım ve sponsorluğu yasakla (E), vergileri ve fiyatı artır (R).
Türkiye TKÇS’yi iç hukuk normuna olduğu gibi geçirdi ve MPOWER stratejilerini de raporlamakta. Uluslararası Sözleşmenin yaptırımı yok, MPOWER stratejilerinin raporlanması ise beyana dayalı.
Bu kriterleri ne denli yerine getiriyoruz?
Tütün kullanımı ve koruyucu politikaların izlenmesi, toplum için en doğru tütün kontrolü ve sağlık politikalarının belirlenmesi, mevcut olanların güncellenmesi, yeni müdahale alanlarının belirlenmesi, başarının ölçümlenmesi, gerekli yasal düzenlemenin yapılması veya var olanların iyileştirilmesi, hukuksal düzenlemenin uygulanmasının takibi açılarından çok önemli. Türkiye’nin kendine ait tüm bu hususları içeren bir veri tabanı yok, metodolojisi yaratılmadı.
Toplumun pasif içicilikten korunması çok önemli. Eksiklikleri olmakla birlikte hukuksal düzenleme mevcut. Ancak, günümüzde sade vatandaşın bile basit bir gözlemle kapalı yerlerde sigara içildiğini tespit etmesi çok kolayken, kamu idaresinin yaptırımları uygulamada eksik kaldığı ortada. Sağlık Bakanlığı’nın bünyesinde Dumansız Hava Sahası Denetim Sistemi, Yeşil Dedektör Mobil Uygulaması mevcutsa da bunların nasıl ve ne kadar randımanlı çalıştığına dair elimizde bir veri yok. Denetim ekipleri olduğu, rutin denetimlerin yapıldığı söyleniyor. Fakat bu ekiplerinin sayısı, rutin denetimlerin sürekliliği ve sıklığı, ihlallerin sayısı ve idari yaptırımların maddi karşılığının ne olduğuna dair bilgi paylaşımı yok. Bu kriterin ne denli yerine getirildiğini bilmiyoruz.
Herkes bıraktırma ilacına ulaşamıyor
Bırakma polikliniklerine, ilaçlara ulaşım kolay mı?
Sigara bırakma poliklinikleri ve ilaç dağıtım merkezleri mevcut. Bu polikliniklere ulaşım ne ölçüde ve talebin ne kadarı karşılanabiliyor, tedavi sonlandıktan sonra düzenli takipler yapılabiliyor mu belirsiz. İlaç dağıtımı ise sınırlı, herkesin ücretsiz ilaca eşit erişimi yok.
Toplumun sigaranın sağlık tehlikeleri konusunda uyarılması ise maalesef ürünlerin kutuları üzerinde mevcut yazılı ve görsel uyarılardan ibaret. Bunlar bağımlılara maalesef etki etmediği gibi diğer kriterlerin uygulanmadığı ortamda güçsüz kalıyor. Bütün televizyon kanallarına ayda 90 dakika süreyle sigaranın zararları konusunda yayın yapılmadığını herkes görmekte.
Reklam, tanıtım ve sponsorluk kağıt üzerinde yasağı uygulanıyor mu?
Hayır. Endüstri her yıl yaptığı bağışları, yürüttüğü sosyal sorumluluk adı altındaki projelerini göğsünü gere gere ilan ediyor. Yakın zaman önce Cumhurbaşkanımızın başlattığı Biz Bize Yeteriz Türkiyem kampanyasına tütün endüstrisinin bağışı kabul edildi.
Vergi ve fiyat artışları da mücadelenin göstergelerinden. Bu konuda Türkiye’nin tutumu ne?
Vergi ve fiyat artışları da iki ucu keskin bir bıçak. Düzenlemeye göre yılda iki kez ÖTV (Özel Tüketim Vergisi) artışının otomatik olarak ve son altı ayın ortalaması ÜFE’ye (Üretici Fiyat Endeksi) göre yapılması gerekirken, Cumhurbaşkanımız tarafından bunlara müdahale edildiği bir gerçek. İlk başta ÜFE’ye göre olması sakıncalı, gerçek enflasyonun altında kalan artışlar yapılıyor. Tütün ürünlerine uygulanan vergilerin artırılması sigara satın alma gücünü azaltmayı hedefler. Asgari ücretlinin 2021’de sigara satın alma gücü arttı.2016’da aylık sigara masrafı asgari ücretin dörtte birinden fazlasına denk gelirken, 2021’de oran yüzde16,43’e indi.
Mücadele ve denetim bilinçli bırakıldı
Türkiye tütün mücadelesinden ne zaman sapmaya başladı? Sizce sebebi ne?
Türkiye tütün kontrolunu samimi olarak sadece 2008-2010 arasında yaptı. Geriye dönüp baktığımız zaman ilk yıllardaki Türkiye başarı öyküsünün liderin uluslararası itibarı sağlayan bir marka olarak kullanıldığını düşünüyoruz. Birkaç yılda bu kavram pekişince tütün kontrolüne devam etmek ödül alan vergi rekortmeni tütün firmalarını daha fazla üzmek gereği kalmadı. Bence ilk kırılma, kapalı alanlarda sigara yasağını delen açılır-kapanır sistemlere izin verilmesiyle yaşandı. Bu genelgeyi devrin sağlık bakanı ile tartışmaya gittiğimde bana genelgeden haberi olmadığını söyledi, çağırdığı genel müdür böyle bir genelge yazmadığını dile getirirken yazmış olduğu genelge çantamdaydı. Durum anlaşılmıştı, sözü uzatmaya gerek yoktu.
Dünyada tütün kullanımı artan tek ülkeyiz. Hele kadınlar arasında benzer tüketim artışı hiçbir ülkede yok. Devletin en önemli vergi gelirlerini de tütün ve alkol satışlarının sağladığı da önemli bir gerçek.
Kapalı mekanlarda sigara içiliyor, dumansız hava sahaları giderek daralıyor. Bazı toplu taşıma araçlarında şoförler dahi içiyor. Sizin bunlar ilgili gözlem ve tespitleriniz ne?
Bence denetimin bilinçli olarak durduruldu. Çünkü ilk iki sene muhteşem uygulandı, halk kabul etti, ödüller aldık. Sonra görünmez el düğmeye bastı.
Herkesin söylediğinin anında duyulduğu bu ülkede yasak olan sigaranın iç ortamda içilebilmesi için birinin izin vermiş olması içirenin de korkmadan izin vermesi gerek
Veriler cumhurbaşkanına yanlış aksettiriliyor olabilir mi sizce?
Buna cevap verecek bilgim yok ama inşallah öyledir. Yoksa aksini düşünmek bile istemem. Herkesin cebinde sigarasını alan kişinin tütün tüketimi artışından memnun olacağını düşünmek akılcı olmaz.
‘Evrene mesaj yollamak’la mücadele olmaz!
Erdoğan, “İnşallah bundan sonra da mücadelemizi daha kararlı ve çok boyutlu bir şekilde sürdüreceğiz” demiş. Bunun emaresi var mı?
Sivil toplum olarak devlet yöneticilerinin evrene dilekler göndermesini değil, iradesi ve kararlılığıyla sorunu çözmesini bekleriz.
Bu çözüm için:
· Kapalı alanlarda hiç bir şekilde tütün,nikotin, esrar kullanımına izin verilmemeli, açılır kapanır sistemi olan mekanlar kapalı alan sayılmalı.
· Satış noktalarında yasa gereği tütün ve nikotin ürünleri işletme dışından görülmemeli, reklam unsuru taşımamalı, yasa dışı ürün satılmamalı, bu ürün sergileri çocukların göz hizası üzerinde olmalı, 18 yaş altına tütün satılmamalı.
· Tütün ürünleri zararları için ayrılmış aylık 90 dakika bilgilendirme süresi tüm yayın kuruluşlarında uygulanmalı ve başka konularla sulandırılmamalı.
· Sigara bırakma poliklinikleri yeniden hayata geçirilmeli ve hekimlere uygun tahsisat yapılmalı, tedaviler ücretsiz sağlanmalı.
· E-sigara satış noktalarında, e-ticaret sitelerinde yasaklanmalı ve uymayana yaptırım uygulanmalı.
· Tütün firmalarına uygulanan teşvik ve destekler durdurulmalı, bu firmalara vergi ödüllleri verilmemeli.
· Eleştiren sivil toplum örgütleri yok kabul edilmemeli, sorunlar anlaşılmalı ve yumaşama sürecinde çözülmelidir.
Yukarıdaki bütün maddeler uygulanmamakta olan tütün kontrolu mevzuatında bulunmaktadır. Istediğimiz kanunun ciddiyetle uygulanması Bu maddelerin uygulanmaması sadece endüstrinin güçlü olduğuna işaret eder.
Sizin de çalışmalarınızla defalarca ortaya koyduğunuz gibi e-sigara her yerde… Nasıl gidiyor? Yeterli denetim olsa bu kadar yaygınlaşması mümkün mü?
Bir ürün bir ülkeye giriyorsa göz yuman var demektir. Bu süreç bana Özal devrini hatırlatıyor. 1990 başı bir Amerikan sigara firması Türkiye’ye girmek için Bulgaristan’da çok büyük bir fabrika açtı. Türkiye’ye kaçakçılık arttı. Kaçakçılığı durdurmak için İzmir’de dev fabrika kuruldu. Türkiye’de sigara içme oranı yüzde 80 arttı. Ne gariptir ki aynı firma artık e-sigara da üretiyor.
Yıllar sonra tütün dünyasının wikileaks’i kabul edilen 11 milyon doküman arşivinde Özal’ın ilişkileri çıkmıştı. Gerçeklerin er geç gün yüzüne çıkma huyları vardır; e-sigaranın arkasındaki kaçakçılar, göz yumanlar, denetleyemeyenler, karşıymış gibi yapanlara hatırlatırım.
