Analiz / Doç. Dr. Osman Tek
15 Temmuz’dan sonra Türkiye’de sadece siyaset değil, akıl yürütme biçimleri de köklü biçimde değişti. Birçok insan için artık şu yeterli hâle geldi:
“Birileri söylüyorsa doğrudur.”
Oysa hukuk da, adalet de, hatta vicdan bile mantıkla çalışır. Mantık bozulduğunda, doğru iddialar bile yanlış yöntemlerle savunulur; yanlış iddialar ise doğruymuş gibi kabul ettirilir.
Bugün, Hizmet Hareketi hakkında ileri sürülen pek çok iddianın ortak bir özelliği var: Safsatalarla kurulmaları.
Safsata demek, yalan demek değildir. Safsata, yanlış akıl yürütme demektir. Şimdi, bunlara tek tek bakalım.
1. “Herkes böyle biliyor” demek neden kanıt değildir?
Sık duyduğumuz bir cümle:
“Herkes bunun ne olduğunu biliyor.”
Bu, mantıkta çoğunluğa başvurma safsatası olarak bilinir.
Neden ikna edicidir?
Çünkü insan sosyal bir varlıktır. Çoğunluk yanılıyorsa, insan “Ben mi yanılıyorum?” diye düşünür.
Neden safsatadır?
Çünkü doğru, oya göre değil delile göre belirlenir. Tarihte çoğunluğun yanlış bildiği sayısız örnek vardır.
Basit bir örnek:
Bir zamanlar çoğunluk dünyanın düz olduğuna inanıyordu. Çoğunluk haklı mıydı? Hayır.
2. “Zaten onlardan” demek neden suç değildir?
Bir öğretmen, bir gazeteci, bir iş insanı için şu cümle kuruluyor:
“Zaten Hizmet’ten.”
Bu, kişiye saldırı (ad hominem) safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü insanları etiketlemek, düşünmekten daha kolaydır.
Neden safsatadır?
Çünkü bir insanın kimliği, yaptığı fiilin kanıtı değildir. Hukuk “Ne yaptı?” diye sorar, “Kim?” diye değil.
Basit örnek:
Bir sürücünün saç rengine bakarak trafik cezası kesemezsiniz. Kimlik, fiilin yerine geçemez.
3. Eleştiren herkes neden “savunucu” ilan ediliyor?
Birileri hukuksuzluğu eleştiriyor, cevap şu oluyor:
“Demek ki darbeyi savunuyor.”
Bu, saman adam safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü karmaşık bir itirazı basitleştirir: Eleştiriyi düşmanlığa çevirir.
Neden safsatadır?
Çünkü karşı tarafın gerçek görüşü çarpıtılır.
“Toplu cezalandırma yanlıştır” demek, “darbeyi savunmak” değildir.
Basit örnek:
“Hatalı not verdiniz” diyen bir öğrenci, eğitime karşı değildir.
4. “Bu vardı, sonra bu oldu” demek neden sebep değildir?
Sık kullanılan akıl yürütme:
“Bu yapı vardı, sonra darbe oldu. Demek ki sebep bu.”
Bu, yanlış nedensellik safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü insan zihni olaylar arasında bağ kurmak ister.
Neden safsatadır?
Çünkü zaman sırası, neden–sonuç ilişkisi değildir.
Basit örnek:
Güneş doğduktan sonra horoz öter. Horoz güneşi doğurmaz.
5. “İçlerinden biri yaptıysa hepsi sorumlu” neden adaletsizdir?
Bu düşünce çok yaygınlaştı:
“Bir kısmı yaptıysa, hepsi sorumludur.”
Bu, yanlış genelleme safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü karmaşık bireysel sorumluluklar yerine toplu etiketleme sunar.
Neden safsatadır?
Çünkü hukuk bireylerle ilgilenir, kalabalıklarla değil. Suç şahsîdir.
Basit örnek:
Bir doktor hata yaptı diye bütün doktorlar suçlu olmaz.
6. “Ya bizdensin ya onlardan” neden düşünmeyi öldürür?
Eleştiri yapanlara sıkça deniyor ki:
“Ya devletin yanındasın ya karşısında.”
Bu, yanlış ikilem safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü insanları taraf seçmeye zorlar.
Neden safsatadır?
Çünkü gerçek hayatta üçüncü, dördüncü, beşinci seçenekler vardır.
Darbeye karşı olup hukuksuzluğa da karşı olmak mümkündür.
Basit örnek:
Bir maçta hakemi eleştirmek, rakip takımı tutmak değildir.
7. Korku neden delil değildir?
Şu cümle çok kullanıldı:
“Buna karşı çıkarsanız ülke bölünür.”
Bu, korkuya başvurma safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü korku, aklı susturur.
Neden safsatadır?
Çünkü tehdit, gerekçe değildir. Korku, delilin yerini tutamaz.
Basit örnek:
“Bu ilacı içmezsen ölürsün” demek, ilacın işe yaradığını kanıtlamaz.
8. “Suçlu çünkü suçlu” demek neden mantıksızdır?
Bazı iddialar şöyle kuruluyor:
“Bu yapı suçlu, çünkü terör örgütü.”
“Terör örgütü olduğunu nereden biliyoruz? Çünkü suçlu.”
Bu, kısır döngü safsatasıdır.
Neden ikna edicidir?
Çünkü iddia kendini tekrar eder.
Neden safsatadır?
Çünkü sonuç, gerekçe olarak kullanılır. Dışarıdan hiçbir kanıt yoktur.
Basit örnek:
“Bu kitap doğru çünkü güvenilir, güvenilir çünkü doğru.”
Son Söz
Safsatalar şunu yapar:
Hukukun yerini slogan, delilin yerini kanaat, adaletin yerini korku alır.
Bu yazı, “Kim haklı?” sorusunu cevaplamıyor.
Daha temel bir soruyu soruyor:
Biz nasıl ikna edildik?
Çünkü mantık çöktüğünde,
adalet sadece gecikmez — yön değiştirir.
Ve yönünü kaybeden adalet, eninde sonunda zulüm üretir.
