İsrail, 13 Haziran Cuma günü İran’da, ülkenin nükleer tesislerini de hedef alan saldırılar gerçekleştirdi.
İran medyasında yer alan haberlere göre Natanz ve Arak tesisleri de bu saldırıların hedefleri arasındaydı.
Peki ülkede kaç tane nükleer tesis var ve bu tesislerde neler yapılıyor?
Natanz
Natanz, İran’ın en büyük uranyum zenginleştirme tesisi. Tahran’ın yaklaşık 250 kilometre güneyinde yer alıyor.
Tesis iki bölümden oluşuyor: Yakıt Zenginleştirme Pilot Tesisi (PFEP) ve hava saldırılarına dayanacak şekilde yer altında inşa edilen Ana Yakıt Zenginleştirme Tesisi (FEP).
İsrail’in olası bir hava saldırısının tesise ne kadar zarar verebileceği yıllardır tartışılıyor.
Ticari ölçekte zenginleştirme için inşa edilen ana Natanz tesisi yaklaşık 50 bin santrifüj kapasitesine sahip.
Burada kurulu durumda olan santrifüj sayısı ise 14 bin. Bunların 11 bini çalışır durumda ve uranyumu yüzde 5 saflığa kadar zenginleştirebiliyorlar.
2015 yılında imzalanan nükleer anlaşma kapsamında İran, uranyum zenginleştirmesini %3.67 ile sınırlandırmayı kabul etmişti.
Ancak ABD’nin 2018’de, Başkan Donald Trump yönetiminde anlaşmadan çekilmesinin ardından İran daha yüksek seviyelerde uranyum zenginleştirmeye başladı ve sonunda %60’a ulaştı.
Nükleer silahlar için uranyum zenginleştirme eşiği ise %90.
13 Haziran’daki günkü İsrail saldırısından önce Natanz, 2010 yılında keşfedilen ve ABD-İsrail ortak operasyonu olduğuna inanılan Stuxnet virüsü ve 2021 yılında İran’ın İsrail’i suçladığı bir patlama da dahil olmak üzere çeşitli siber saldırı ve sabotajların hedefi olmuştu.
İran’da Şehit Ahmedi Ruşen zenginleştirme kompleksi olarak da bilinen tesis, uluslararası müzakerelerin merkezinde yer alıyor ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) tarafından denetleniyor.
Natanz nükleer tesisinin ticari operasyonlar başkan yardımcısı Mustafa Ahmedi Ruşen, Ocak 2011’de Tahran’da bir suikast sonucu öldürüldü.
Diğer nükleer bilimciler gibi onun suikastı da büyük ölçüde İsrail’e atfedildi.
Fordo Yakıt Zenginleştirme Tesisi
Fordo Yakıt Zenginleştirme Tesisi, Tahran’ın yaklaşık 160 kilometre güneyinde, Kum yakınlarında yer alan, yüksek düzeyde korunan bir yeraltı uranyum zenginleştirme merkezi.
Bir dağın derinliklerindeki tesisin gizli inşası 2009 yılında ortaya çıkmış ve İran’ın nükleer emelleri konusunda uluslararası endişeleri artırmıştı.
Yaklaşık üç bin santrifüjü barındıracak şekilde tasarlanan Fordo, hava saldırılarına karşı büyük ölçüde korumalı.
İran, nükleer anlaşmayı imzalayarak Fordo’yu bir araştırma tesisine dönüştürmeyi ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerini 15 yıl boyunca askıya almayı kabul etmişti.
Ancak ABD’nin anlaşmadan çekilmesinin ardından İran tesisteki uranyum zenginleştirme faaliyetlerine yeniden başladı ve 2021 yılına kadar bu oranı yüzde 20’ye çıkardı.
Kasım 2022’de İran, Fordo tesisindeki uranyum zenginleştirme seviyesini %60’a yükseltti ve zenginleştirme kapasitesini önemli ölçüde arttırmayı planladığını açıkladı.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı sahayı izliyor, ancak Fordo’nun artan zenginleştirme faaliyetleri, kapasitesi ve ileri teknolojisi küresel nükleer silahların yayılmasını önleme çabalarını zorlamaya devam ediyor.
Fordontesisi “Şehit Alimuhammedi Zenginleştirme Kompleksi” olarak da biliniyor.
Tahran Üniversitesi’nde fizik profesörü olan ve İranlı yetkililere ve medyaya göre “nükleer bilim adamlarından” biri olan Mesut Alimuhammedi, Ocak 2009’da Tahran’ın kuzeyinde bir suikast sonucu öldürüldü.
Arak
Eskiden Arak Ağır Su Reaktörü olarak bilinen Hantap reaktörü, Merkezi eyaletindeki Hantap şehri yakınlarında bulunan bir İran nükleer tesisi.
Bir araştırma reaktörü olarak tasarlanan tesis, nükleer silah yapımında kullanılabilecek plütonyum üretme potansiyeline sahip olduğu için İran’ın nükleer programı konusunda endişe kaynağı olmuştu.
Nükleer anlaşma kapsamında İran reaktörün inşasını durdurdu, çekirdeğini çıkardı ve kullanılamaz hale getirmek için betonla doldurdu.
Reaktör, plütonyum üretimini en aza indirecek ve potansiyel silahlar için kullanılamaz hale getirecek şekilde yeniden tasarlanacaktı.
İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na reaktörü 2026 yılına kadar faaliyete geçirmeyi planladığını bildirdi.
Tesisin geleceği İran’ın nükleer faaliyetleri açısından hassas bir konu olmaya devam ediyor.
İsfahan
İsfahan tesisi, İran’ın uranyumu reaktör yakıtı ve zenginleştirme için gerekli formlara dönüştürmeye odaklanan nükleer programının bir parçası.
İsfahan işleme tesisi, Natanz ve Fordo’da zenginleştirme için gerekli olan uranyum hekzaflorür (UF6) gazını üretiyor.
Tesis ayrıca Buşehr nükleer santrali de dahil olmak üzere nükleer reaktörler için yakıt sağlıyor.
İran Şubat 2023’te tesiste “dördüncü bir araştırma reaktörünün” inşasına başladığını duyurdu.
İsfahan’da IAEA denetimleri sürerken, uranyum metali üretimiyle ilgili faaliyetlerin potansiyel olarak askeri uygulamalara sahip olabileceğine dair endişeler var.
İsfahan’daki nükleer faaliyetlerin kapsamı İran’ın tam bir nükleer yakıt döngüsüne ulaşma hedefini yansıtıyor.
Buşehr
Buşehr Nükleer Enerji Santrali İran’ın tek nükleer enerji santrali olup Buşehr’in güneyinde, Basra Körfezi kıyısında yer alıyor.
İnşaat 1975 yılında Almanya’nın desteğiyle başlamış ve uzun bir gecikmeden sonra Rusya tarafından tamamlanmıştı.
Tesis 2011 yılında faaliyete geçti ve Rusya tarafından tedarik edilen uranyumu kullanıyor.
Kullanılmış yakıt, nükleer silahlarda kullanılabilecek malzemeye dönüştürülmesini önlemek için Rusya’ya geri gönderiliyor.
Buşehr sivil bir enerji üretim tesisi olmasına ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı tarafından denetlenmesine rağmen, güvenlik standartları ve santralin deprem riski taşıyan bölgelere yakınlığı konusunda endişeler var.
Tahran
Tahran Araştırma Reaktörü, tıbbi izotopların araştırılması ve üretimi için kullanılan küçük bir tesis.
1967 yılında ABD’nin desteğiyle inşa edilen reaktör başlangıçta tıbbi izotoplar üretmek için yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum kullanarak çalışmıştı.
Ancak 1987’de nükleer silahların yayılması riskini azaltmak için düşük oranda zenginleştirilmiş uranyum kullanımına geçti.
Reaktör 2009 yılına kadar yakıt sıkıntısı çekmiş ve bu da İran’ı reaktöre yakıt sağlamak için uranyumu %20 oranında zenginleştirmeye itti.
2012 yılında İran, Tahran Araştırma Reaktörü için ilk yerli yakıt çubuklarını üretti.
Parçin
Tahran’ın güneydoğusunda yer alan Parçin, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın önceki raporlarına göre İran’ın nükleer programının olası bir askeri boyutu olduğundan şüphelenilen gizli bir askeri tesis.
İran burada herhangi bir nükleer faaliyet olduğu iddiasını reddediyor.
Tahran, Parçin’in sadece konvansiyonel askeri kullanım için olduğunu, bu yüzden de denetlenemeyeceğini söylüyor.
Bu Haberlerdeİlginizi Çekebilir
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın o dönemki direktörünün 2015’teki ziyareti tesisle ilgili endişeleri gidermedi ve İran’ın nükleer programının olası askeri boyutlarına ilişkin soruları yanıtsız bıraktı.
Mayıs 2022’de Parçin’de meydana gelen patlamada bir mühendis öldü, bir diğeri de yaralandı.
KAYNAK: BBC TÜRKÇE
