Gazzelilerin Euronews’e verdiği bilgilere göre, Şerit genelinde yaşanan küçük meblağlı şekel banknotu sıkıntısı günlük ticareti felç ediyor. Bölge halkı, para üstü yerine istemedikleri ürünleri kabul etmek veya fahiş nakit komisyonları ödemek zorunda kalıyor.
Yıllardır süren İsrail-Hamas savaşı nedeniyle büyük bir yıkım yaşayan ve geçim mücadelesi veren Gazze sakinleri, şimdi de beklenmedik bir engelle karşı karşıya: küçük değerli banknot kıtlığı.
Gazze Şeridi genelinde satıcılar, ellerinde tam karşılığı olmayan satışları tamamlamayı reddediyor, bunun yerine müşterilere aradaki farkı kapatmak için şekerleme, kibrit veya baharat gibi ürünler teklif ediyor.
Gazze’nin merkezindeki Nuseyrat pazarında yaşayan Fadel Bashiti, parası olmasına rağmen ekmek alamamaktan şikayetçi. Euronews’e konuşan Bashiti, “3 şekele ihtiyacım var ama elimde sadece büyük bir kağıt para var ve onu bozabilecek kimse yok,” dedi
Rashida Tawfiq ise alışveriş yapma çabasının günlük bir mücadeleye dönüştüğünü şu sözlerle anlattı: “Bazen para eski diyorlar, bazen hasarlı, bazen de para üstü yok diyorlar.”
Satıcıların banknotları kabul etmediğini belirten Tawfiq, birçok kişinin para kaybetmemek için ya pazardan eli boş döndüğünü ya da hiç ihtiyacı olmayan ürünleri kabul etmek zorunda kaldığını dile getirdi.
Deyr el-Belah’tan Salma Ziad, artık küçük miktarlarda nakit parası olduğundan emin olmadan evinden çıkmadığını söyledi: “Bozuk param yoksa nasıl hareket edebilirim?”
Krizin artık satın almayla ilgili olmadığını, daha ziyade hareket etme ve çalışma kabiliyetini de kontrol ettiğini sözlerine ekledi.
Bazı taksi şoförleri, para üstü veremedikleri için tam karşılığı yanında olmayan yolcuları reddediyor. Han Yunus ile Gazze arasındaki ulaşım ücretleri, İsrail-Hamas savaşı öncesindeki yaklaşık 6 şekel (1,65 euro) seviyesinden 20 ila 25 şekel (5,50-7 euro) aralığına yükseldi.
Ulaşım altyapısıyla birlikte araçların yüzde 60’ından fazlası tahrip edilmiş durumda ve ithal benzin fiyatları fırladı.
‘Herkes mavi şekel peşinde’
Dolar ve Dinarın gerilemesiyle birlikte İsrail yeni şekeli, Gazze’de baskın para birimi haline geldi. Yaklaşık 55 euro değerindeki mavi 200 şekellik banknot artık işlemlere hükmediyor. İsrail Merkez Bankası verileri, bu banknotun tedavüldeki toplam nakit değerinin yaklaşık yüzde 80’ini oluşturduğunu gösteriyor.
Nuseyrat pazarında döviz bozdurma işi yapan Hamdan Ahmed, elinde 200 Şekellik banknot bulunduranların piyasayı fiilen kontrol ettiğini belirterek, “Satıcılar bunu diğerlerine tercih ediyor, diğer kupürler ise ya reddediliyor ya da şartlı kabul ediliyor,” dedi.
Nakit elde etmenin ana yolu olarak “takiesh” (nakde çevirme) adı verilen bir sistem ortaya çıktı. Bu sistemde banka bakiyeleri fahiş komisyonlar karşılığında fiziksel paraya dönüştürülüyor. Deyr el-Belah’ta faaliyet gösteren Salah Abdulmuti, yeni 200 şekellik banknotları nakde çevirme komisyonlarının yüzde 40’a ulaşabildiğini ifade ederek, “Herkes mavi şekel istiyor,” dedi. Eski banknotlar için ise daha düşük ücretler talep ediliyor.
Ekonomist Muhammed Barbakh, Gazze’deki şekel likiditesinin savaşın başlangıcından bu yana yüzde 45’ten fazla düştüğünü belirtti. Nakit para tedavülden çekildi, yeni tedarik yolları engellendi ve mevcut banknotlar imha edildi.
Milyonlar kayıp
Filistin Para Otoritesi, Gazze’nin bankacılık sisteminde yaklaşık 1,2 milyar şekel (331 milyon euro) tutarında nakdin kayıp olduğunu açıkladı. Çoğu banka şubesi kapalı kalmaya devam ederken altyapı da yerle bir olmuş durumda.
Barbakh, yaşanan kıtlığa rağmen günlük alışverişlerde kullanılan tek para biriminin Şekel olduğunu hatırlatarak, bu durumun ticareti kayıt dışı kanallara ittiği ve enflasyonu körüklediği konusunda uyardı.
Bazı bölge sakinleri bankacılık uygulamalarına, dijital cüzdanlara yöneldi veya para üstü bulunana kadar borçlarını kağıda not etmeye başladı ancak bu seçenekler hala sınırlı düzeyde.
Tezgah sahibi Ahmed al-Hasanat, elektronik ödemelerin birçok kişi için uygulanabilir olmadığını vurgulayarak, “Cep telefonu olmayan, internet erişimi bulunmayan ve uygulamaları nasıl kullanacağını bilmeyen insanlar var,” dedi.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Gazze ekonomisinin 7 Ekim 2023’te başlayan İsrail-Hamas savaşından bu yana kapasitesinin yüzde 80’inden fazlasını kaybettiğini tahmin ediyor.
